Bài 4: Con nên học ngôn ngữ lập trình nào trước? Scratch, Python hay C++

"Con nên học Scratch, Python hay C++?" là câu hỏi đầu tiên của hầu hết phụ huynh. Không có ngôn ngữ nào "tốt nhất" cho mọi lứa tuổi: mỗi ngôn ngữ phù hợp với một giai đoạn và một mục tiêu khác nhau. Bài viết giúp phụ huynh chọn đúng điểm xuất phát cho con.

Bài thứ tư của chuyên mục "Góc phụ huynh". Phụ huynh không cần biết lập trình vẫn đọc hiểu được bài này – những phần kỹ thuật đều có giải thích kèm theo.

1. Ba ngôn ngữ, ba giai đoạn

Scratch

Kiểu lập trình: Kéo thả các khối lệnh có màu

Độ tuổi: Theo MIT: 8–16 tuổi (ScratchJr: 5–7 tuổi)

Điểm mạnh: Không lo sai cú pháp, làm game và hoạt hình ngay

Hạn chế: Khó làm bài toán thuật toán lớn

Python

Kiểu lập trình: Gõ lệnh, cú pháp gần với tiếng Anh

Độ tuổi: Cuối tiểu học, THCS trở lên

Điểm mạnh: Dễ đọc, dễ viết, dùng nhiều trong AI và khoa học dữ liệu

Hạn chế: Chậm khi xử lý dữ liệu rất lớn

C++

Kiểu lập trình: Gõ lệnh, cú pháp chặt chẽ hơn

Độ tuổi: Cuối THCS – THPT, khi bắt đầu thi HSG

Điểm mạnh: Chạy rất nhanh, là ngôn ngữ chính của lập trình thi đấu

Hạn chế: Khó hơn cho người mới bắt đầu

2. Scratch: cánh cửa đầu tiên

Scratch do nhóm Lifelong Kindergarten thuộc MIT Media Lab (Mỹ) phát triển, ra mắt năm 2007. Theo trang chính thức, Scratch "được thiết kế đặc biệt cho lứa tuổi 8 đến 16", hoàn toàn miễn phí, có hơn 40 ngôn ngữ (gồm tiếng Việt) và được hàng triệu người trên thế giới sử dụng. Với trẻ nhỏ hơn (5–7 tuổi), có phiên bản ScratchJr dạng ứng dụng miễn phí trên máy tính bảng.

Con kéo thả các khối như "lặp lại 10 lần", "nếu… thì…" để điều khiển nhân vật. Không cần gõ phím, không sợ gõ sai – nhưng con vẫn học được những ý tưởng cốt lõi: tuần tự, vòng lặp, rẽ nhánh, biến. Đây cũng chính là nội dung "lập trình trực quan" trong môn Tin học bậc tiểu học của chương trình giáo dục phổ thông 2018.

3. Python: ngôn ngữ "thật" đầu tiên

Python có cú pháp ngắn gọn, đọc gần như tiếng Anh, nên rất phù hợp để con chuyển từ kéo thả sang gõ lệnh. Đây cũng là ngôn ngữ được dùng trong sách giáo khoa Tin học 10 hiện hành (ví dụ bộ Kết nối tri thức có bài "Ngôn ngữ lập trình bậc cao và Python"). Từ năm học 2020–2021, Bộ GD&ĐT đã cho phép các trường thay ngôn ngữ Pascal bằng Python, C hoặc C++ trong môn Tin học.

Ngoài nhà trường, Python được dùng rộng rãi trong trí tuệ nhân tạo, phân tích dữ liệu, tự động hóa – nên kể cả khi con không theo con đường thi HSG, Python vẫn là kỹ năng rất hữu ích.

4. C++: ngôn ngữ của lập trình thi đấu

Khi con bắt đầu luyện thi học sinh giỏi, tốc độ chạy chương trình trở nên quan trọng: mỗi bài thi có giới hạn thời gian (thường 1–2 giây) và dữ liệu có thể rất lớn. Chúng tôi chạy thử cùng một chương trình cộng 100 triệu số bằng hai ngôn ngữ:

Cùng một chương trình viết bằng C++ và Python

#include <bits/stdc++.h>
using namespace std;
int main(){
    long long n = 100000000, s = 0;
    for(long long i = 1; i <= n; i++) s += i % 7;   // cộng 100 triệu số
    cout << s << "\n";
}

n, s = 100_000_000, 0
for i in range(1, n + 1):
    s += i % 7                                       # cộng 100 triệu số
print(s)

Ngôn ngữ	Thời gian chạy (máy thử nghiệm của chúng tôi)
C++ (biên dịch với -O2)	khoảng 0,15 giây
Python 3.13	khoảng 11,6 giây

Trong ví dụ này, C++ nhanh hơn khoảng 80 lần (con số cụ thể thay đổi tùy máy và tùy bài toán). Trang hướng dẫn USACO Guide – tài liệu luyện thi Olympic Tin học nổi tiếng của Mỹ – cũng viết rằng C++ thường nhanh hơn Java, Java thường nhanh hơn Python, và Python "quá chậm để vượt qua phần lớn các bài cấp Gold và Platinum".

• Tại Olympic Tin học quốc tế (IOI) 2025 và 2026, quy định của ban tổ chức yêu cầu mọi bài nộp phải viết bằng C++.
• Kỳ thi chọn học sinh giỏi quốc gia năm học 2025–2026 chuẩn bị môi trường lập trình Free Pascal, Dev-C++/Code::Blocks và Python, theo công văn của Bộ GD&ĐT. Tuy vậy, ở các bài khó, học sinh dùng C++ thường có lợi thế về tốc độ.

5. Vậy nên bắt đầu thế nào?

Con đang học	Gợi ý lộ trình ngôn ngữ
Lớp 1–2	ScratchJr (nếu con thích), chủ yếu là trò chơi tư duy
Lớp 3–5	Scratch → cuối cấp có thể làm quen Python
Lớp 6–7	Python để nắm vững biến, vòng lặp, mảng, hàm; hoặc bắt đầu thẳng với C++ nếu con có định hướng thi HSG sớm
Lớp 8 trở lên, định hướng thi HSG	Chuyển sang C++ và học thư viện chuẩn (STL)
Không định hướng thi HSG	Python là lựa chọn rất tốt, có thể học thêm C++ sau

Đừng lo con "học nhầm" ngôn ngữ. Tư duy thuật toán – cách chia nhỏ vấn đề, dùng vòng lặp, rẽ nhánh – là giống nhau ở mọi ngôn ngữ. Học sinh đã vững Python thường chỉ mất vài tuần để làm quen cú pháp C++. Như USACO Guide nhận xét: nếu bắt đầu với một ngôn ngữ khác, "bạn luôn có thể chuyển sang C++ sau".

6. Lời khuyên cho phụ huynh

• Chọn theo độ tuổi và mục tiêu, không chọn theo "ngôn ngữ nào đang hot".
• Đừng ép trẻ nhỏ học C++: cú pháp khó dễ khiến con mất hứng thú ngay từ đầu.
• Ưu tiên công cụ miễn phí: Scratch, Python và trình biên dịch C++ đều miễn phí.
• Hỏi giáo viên về lộ trình chuyển ngôn ngữ: một lộ trình tốt sẽ cho biết khi nào con chuyển từ Scratch sang Python, từ Python sang C++.

Phụ huynh băn khoăn nên cho con bắt đầu từ đâu có thể nhắn Zalo cho thầy qua nút "Đăng ký học" ở đầu trang để được tư vấn theo độ tuổi và năng lực của con.

📖 ĐỌC TIẾP: GÓC PHỤ HUYNH

Bài 5: Chọn thầy, chọn lớp lập trình cho con – 7 câu hỏi phụ huynh nên hỏi

Đọc tiếp: 7 câu hỏi khi chọn lớp →

← Bài trước: Chuẩn bị thi HSG Tin từ lớp mấy?Xem tất cả 18 bài →

Nguồn tham khảo

• Scratch – About Scratch (MIT)
• MIT News (2007) – Scratch ra mắt
• MIT Media Lab – ScratchJr
• Loigiaihay – Tin học 10 Kết nối tri thức, Bài 16: Ngôn ngữ lập trình bậc cao và Python
• Viettimes (2020) – Pascal được thay bằng Python, C, C++
• USACO Guide – Choosing a Language
• IOI 2025 – Contest Rules
• IOI 2026 – Contest Rules
• Hoatieu – Công văn 7246/BGDĐT-QLCL về kỳ thi HSG quốc gia 2025–2026